Data dodania: 2009-02-25 /
Data modyfikacji: 2009-02-25
II. FRANCISZKANIZM I JEGO ZASADNICZE CECHY
Uwzględniając powyższe uwagi na temat duchowości partykularnej możemy bliżej określić duchowość franciszkańską: jest to nauka o życiu duchowym, rozpatrywanym tak w swoich wymiarach teologicznych jak również we wszystkich (ogólnych i specyficznych) wymiarach fenomenologicznych, uwzględniając cele, zasady teoretyczno-praktyczne, środki, charakter i owoce właściwe życiu franciszkańskiemu.
Z definicji wynika; że duchowość franciszkańska wyrasta z duchowości chrześcijańskiej, z którą łączy ją wspólna podstawa i w ramach której się wyodrębnia. Jej specyfikacja dokonuje się w wymiarach fenomenologicznych, właściwych życiu franciszkańskiemu.
Jest rzeczą słuszną, a nawet konieczną, iż należy wyodrębnić duchowość osoby św. Franciszka od duchowości jego rodziny zakonnej z jej burzliwą historią. Na tej podstawie odróżniamy duchowość trzech zakonów franciszkańskich (opartych na trzech różnych regułach św. Franciszka), trzech rodzin franciszkańskich, zgromadzeń męskich i żeńskich, które przyjęły jedną z trzech reguł św. Franciszka, ale otrzymały szczególne zabarwienie i szczególne zadanie od inicjatora czy inicjatorki danego instytutu (zawsze w ramach wielkiej rodziny św. Franciszka).
1. Św. Franciszek - inicjator i twórca duchowości
Św. Franciszek z Asyżu jest twórcą duchowości, która od niego bierze swą nazwę. Precyzując to należy powiedzieć, że jest autorem duchowości w podwójnym sensie:
a) jako święty i założyciel wielkiej rodziny zakonnej wraz ze swoim przykładem i heroicznym życiem;
b) jako autor dzieł i pism, w których zawiera się jego najbardziej autentyczna nauka duchowa.
Ad a) Mówi się słusznie, że dla zrozumienia świętych trzeba uwzględnić ich element naturalny, ludzki, ziemski i doczesny. To ma szczególne znaczenie przy tak fascynującej osobowości, o tak bogatych przymiotach przyrodzonych i nadprzyrodzonych jak św. Franciszek . Wśród cech najbardziej znamionujących św. Franciszka wymienia się następujące: wspaniałomyślność, hojność, zmysł oryginalności, niechęć do egoizmu, czystość obyczajów, pogarda bogactwa, szlachetność i rycerskość .
Przymiotem ludzkim dominującym w jego sposobie działania to woluntaryzm o charakterze aktywnym, konkretnym i afektywnym, o wrażliwości niemal poetyckiej. Franciszek nie lubi spekulacji czysto rozumowych; czystą wiedzę, nie ukierunkowaną na działanie i pozbawioną miłości uważa za próżną i nieużyteczną. W tym kontekście można łatwiej wytłumaczyć wiele faktów i wydarzeń jego życia, mianowicie jego ustosunkowanie się do nauki, do życia zakonnego (kontemplacyjnoczynne), jego miłość do przyrody, a przede wszystkim jego kult Chrystusa w żłóbku, w tabernakulum i na krzyżu. Tu leży źródło niektórych form pobożności, charakterystycznych dla franciszkanów.
Powinniśmy jednak wystrzegać się niebezpiecznej przesady, która polega na zbytnim akcentowaniu uczuciowości i duszy poetyckiej św. Franciszka. Po ludzku sądząc oznaczałoby to, że Franciszek nie tylko nie był intelektualistą, ale że był również mniej inteligentny, bardziej sentymentalny i chwiejny, a zatem wcale nie woluntarysta (człowiek czynu). Taki wniosek byłby krzywdzący. Podkreślając więc woluntaryzm jako charakterystyczną cechę ludzką św. Franciszka, nie chcemy powiedzieć, że był człowiekiem o ograniczonej inteligencji lub chwiejnego charakteru.
Nawrócenie św. Franciszka nie było dziełem jednego momentu, ale dogłębną przemianą, dokonującą się chronologicznie między rokiem 1202 (więzienie w Perugii) a rokiem 1209 (zatwierdzenie przez Stolicę Apostolską). W tym czasie dokonał się proces psychologiczny wejścia na nową drogę życia, objawiający się w zwyczajnych uczuciach, przemyśleniach i przejściowych przedsięwzięciach (żebranina, chwilowe odosobnienie), a potem coraz bardziej natarczywy, dogłębny, czego wyrazem jest stopniowe wyrzeczenie się wszystkiego. W tej fazie zaznacza się u Franciszka podwójna postawa jego duszy: intensywne poszukiwanie, aby rozpoznać wolę Bożą odnośnie siebie i stopniowe oddalanie , się od świata i siebie samego. Pan wspomaga go łaską uświęcającą: sen w Spoleto, spotkanie z trędowatym i głos Chrystusa w kościółku św. Damiana. Oświecenie pewniejsze, bardziej obiektywne i mniej narażone na subiektywne złudzenie otrzymał z Ewangelii. Gdy ten człowiek, tak bardzo konkretny, używa wyrażenia: "Pan mi objawił" - wówczas rozumie się, że objawienie pochodzi z Ewangelii. Ewangelia jest dla niego konkretnym i pewnym wyrazem woli Bożej oraz podstawą jego życia i jego naśladowców. Z Ewangelii wypływa koncepcja i podstawowy kierunek życia franciszkańskiego: czynienie pokuty i naśladowanie Chrystusa - dla tych, którzy naśladowali i naśladują św. Franciszka, ewangeliczne "czynienie pokuty" konkretyzuje się w naśladowaniu Chrystusa i głoszeniu Ewangelii, czyli pokuty i pokoju . Ewangelia stała się obiektywnym (przedmiotowym) źródłem chrystocentryzmu franciszkańskiego, podczas gdy źródłem subiektywnym (podmiotowym) pozostaje afektywny charakter św. Franciszka.
Ad b) Naśladowanie Chrystusa przez św. Franciszka i jego najlepszych uczniów obejmuje dwie dziedziny: a) zewnętrzna - bardziej widoczna i uwypuklona przez biografów Świętego, wyraża się szczególnie w praktykowaniu miłości i ubóstwa; b) wewnętrzna - mniej widoczna, ale ważniejsza, istotna - obejmuje ideał praktykowany i nakreślony przez św. Franciszka w jego pismach, a wyraża się w upodobnieniu do Chrystusa, aż do zjednoczenia z Bogiem poprzez miłość . Protestancki badacz św. Franciszka H. Boehmer zauważył, że pisma św. Franciszka charakteryzuje pewna monotonia tak co do słów i zdań jak również co do idei . Niemniej za wieloma znawcami jego pism należy zaznaczyć, że pod tymi prostymi słowami kryją się myśli i ujęcia dogmatycznomoralne, często bardzo głębokie i nierzadko oryginalne . Franciszek osiągnął to poprzez modlitwę, lekturę i medytację Pisma świętego. Jeden z uczonych dominikanów, który pytał św. Franciszka o właściwą interpretację trudnego tekstu Pisma świętego (Ez 3, 18), zaznaczył: "Teologia tego męża, oparta na czystości i kontemplacji, szybuje jak orzeł w przestworzach, nasza zaś wiedza czołga się brzuchem po ziemi" .
2. Charakterystyczne cechy duchowości św. Franciszka i franciszkanizmu
a) Fundamentalną ideą dla Franciszka jest prawda, że Bóg jest dobrocią, miłością - jest najwyższym dobrem, w Nim jest wszelkie dobro. Franciszek przypisuje Bogu różne atrybuty, chociaż wie, że tam jest pełnia każdego przymiotu, bo jest czymś substancjalnym u Niego; Bóg bowiem jest miłością, dobrocią, światłem, mądrością, odpoczynkiem, radością, bogactwem. Franciszek pielęgnował specjalne nabożeństwo do Boga jako Ojca i Króla, jak również do Trójcy Przenajświętszej, którą nazywa doskonałą Trójcą i prostą jednością . Tak więc wizja Boga jako Najwyższego Dobra prowadzi franciszkanina do bezpośredniego synowskiego kontaktu z Nim. Wyraża się to przede wszystkim w podkreśleniu Ojcostwa Bożego. Dowodem tego jest komentarz św. Franciszka do "Ojcze nasz". Jest to jedno z najbardziej oryginalnych i chwytających za serce objaśnień Modlitwy Pańskiej . Również ze względu na Boga, Najwyższe dobro, Franciszek uważa ducha modlitwy (spiritus orationis) za najwyższą wartość życia chrześcijańskiego i zakonnego. Ten duch modlitwy identyczny z duchem Pana (spiritus Domini) jest przeciwieństwem ducha ciała, ducha cielesnego; to jest najbardziej cenna i charakterystyczna idea duchowości franciszkańskiej .
Modlitwa św. Franciszka ma trojaki charakter: uwielbienia, dziękczynienia i prośby; wyraża się jednak przede wszystkim w uwielbieniu i dziękczynieniu. Franciszek objawia w sposób bardzo naturalny, spontaniczny swoje uwielbienie Boga. Franciszek zabiegał także, aby jego bracia byli apostołami takiej formy modlitwy: "A Jego chwałę tak głoście i opowiadajcie, aby o każdej godzinie i na głos dzwonów wszystek lud na całej ziemi oddawał zawsze chwałę i składał dzięki Bogu Wszechmogącemu" . Również Hymn do słońca, nazwany Pochwałą stworzeń, uważany jest przede wszystkim za uwielbienie Boga poprzez stworzenia, za pośrednictwem których Bóg udziela nam swoich dobrodziejstw i objawia swoją potęgę, dobroć, wielkość, i piękność .
b) Drugą ideą fundamentalną duchowości franciszkańskiej jest chrystocentryzm. Jezus Chrystus, Bóg Wcielony, jest dla Franciszka Panem i Królem, Mistrzem i Pośrednikiem. Pobożność św. Franciszka jest przede wszystkim chrystocentryczna. Taka pobożność odpowiada lepiej jego naturze uczuciowej i konkretnej, a ponadto jest oparta na Ewangelii, która dla Franciszka jest szkołą naśladowania Chrystusa. Istnieje zatem franciszkański styl naśladowania Chrystusa, który dostrzega Chrystusa nie tylko w Jego chwale, we wszechmocy i wiecznym triumfie, lecz również w Jego miłości ludzkiej, tak ujmującej w żłóbku i tak bolesnej na krzyżu. Wszystko ogniskuje się wokół Chrystusa, który jest drogą, prawdą i życiem: drogą, która prowadzi do Ojca; prawdą, która zaspokaja w pełni umysł i serce; prawdziwym życiem w doczesności i wieczności.
c) Trzecią fundamentalną ideą jest pobożność eucharystyczna. Jedną z najbardziej uwydatniających się cech życia św. Franciszka jest cześć dla Eucharystii. Zostaje diakonem, ale z pokory nie przyjmuje kapłaństwa. Ulubionym tematem jego pism jest Eucharystia i godność kapłańska. W liście do kierujących narodami pisał: "Dlatego radzę wam z całego serca, moi panowie, abyście odsunęli na dalszy plan swoje troski i zabiegi i przyjmowali Najświętsze Ciało i Najświętszą Krew Pana naszego Jezusa Chrystusa w Jego świętej pamiątce" . A w liście do Kapituły Generalnej czytamy: "Błagam was wszystkich, bracia, z taką miłością, na jaką mnie stać, abyście, tak jak potraficie, okazywali wszelkie uszanowanie i cześć Najświętszemu Ciału i Krwi Pana naszego Jezusa Chrystusa, w którym Wszechmocny Bóg pojednał ze sobą wszystko: i to co na ziemi, i to co na niebiosach (Koi l, 20). Proszę również w Panu wszystkich moich braci, którzy są, będą lub pragną zostać kapłanami Najwyższego, aby chcąc odprawić Mszę świętą byli czystymi i aby prawdziwą ofiarę Najświętszego Ciała i Krwi Pana naszego Jezusa Chrystusa składali ze czcią, w czystym usposobieniu, w świętej i czystej intencji, nie dla jakiejś korzyści doczesnej ani też z obawy lub miłości względem jakiegoś człowieka, aby się przypodobać ludziom" (por. Ef 6, 6; Koi 3, 22) . U kresu swego życia, dokonując podsumowania swojej drogi pozostawia jeszcze raz, w testamencie, takie upomnienie i zachętę: "(,..) i wszystkich (kapłanów) chcę się bać, kochać i szanować jako swoich panów. I nie chcę się doszukiwać w nich grzechu, ponieważ rozpoznaję w nich Syna Bożego i są moimi panami. Postępuję zaś tak, ponieważ na tym świecie nic nie widzę wzrokiem cielesnym z Najwyższego Syna Bożego, tylko Najświętsze Ciało i Krew, które oni przyjmują i oni tylko innym udzielają" .
d) Czwartą ideą fundamentalną jest pobożność Maryjna. Obok Chrystusa Franciszek czcił bardzo Jego Matkę Maryję, którą często i chętnie nazywał Panią. Franciszek miłował Maryję niezrównaną miłością, ponieważ dała światu Chrystusa, jako naszego brata w człowieczeństwie. Na cześć Matki Chrystusa wyśpiewał wspaniały hymn pochwalny , zanosił specjalne modlitwy, żywił do niej uczucia, które trudno wyrazić ludzkim językiem. Jej wreszcie powierzył wszystkich braci i wybrał Ją na Protektorkę Zakonu, aby broniła go do końca . Myślał często o ubóstwie Maryi. Jeżeli Franciszek wszedł na surową drogę ubóstwa, to uczynił to również pociągnięty przykładem Madonny. Naśladowanie ubóstwa Chrystusa i Maryi polecił również klaryskom . Ze szczególną czcią odnosił się do kaplicy Matki Boskiej Anielskiej koło Asyżu; tutaj gromadził braci na kapitułę i upomniał ich, aby nigdy nie opuścili tego miejsca, gdyż miało być centrum Zakonu . Synowie św. Franciszka na przestrzeni wieków nazywali siebie "rycerzami Niepokalanej". Maryja, Matka Chrystusa i nasza, zajmuje w duchowości i teologii franciszkańskiej pozycję uprzywilejowaną; jest nieodłączną od Syna, jest dziewiczą towarzyszką Chrystusa, jest pełna łaski, jest pośredniczką wszystkich łask, jest wreszcie Królową nieba i ziemi .
e) W końcu cechuje św. Franciszka synowskie umiłowanie Kościoła rzymskokatolickiego. Za wszelką cenę, w przeciwieństwie do różnych ruchów heretyckich, pragnie się zmieścić w ramach Kościoła. Mimo wielu trudności udaje się do biskupa Asyżu Guidona , a gdy otacza go już mała grupka braci, wybiera się do papieża, aby zatwierdził i pobłogosławił ten sposób życia . Uległość Kościołowi podkreśla na początku Reguły i na krótko przed śmiercią potwierdza ją w swoim testamencie. Poddając swoje dzieło całkowitej ocenie Kościoła, chce, aby Jego bracia mogli bardziej po katolicku zachować Regułę, czyli po myśli najwyższego autorytetu Kościoła . Za cenę pozostania w Kościele, zwłaszcza w jego ramach prawnych, musi zrezygnować z wielu oryginalnych myśli. O jego miłości do Kościoła świadczy również szacunek dla kapłanów. Wystarczy przeczytać jego pisma: list do kleryków o czci dla Ciała i Krwi Pańskiej, list do Kapituły z cennymi wskazówkami dla kapłanów, Testament, który podyktował na wiosnę 1226 roku w Sienie, zawiera trzy wskazówki dla braci: miłość bratnia, wierność ubóstwu, szacunek dla kapłanów . W Testamencie napisanym na krótko przed śmiercią czytamy: "Potem dał mi Pan i daje tak wielkie zaufanie do kapłanów, którzy żyją według zasad świętego Kościoła Rzymskiego ze względu na ich godność kapłańską, że chociażby mnie prześladowali, chcę się do nich zwracać... I nie chcę się doszukiwać w nich grzechu, ponieważ rozpoznaję w nich Syna Bożego i są moimi panami. Postępuję zaś tak, ponieważ na tym świecie nic nie widzę wzrokiem cielesnym z Najwyższego Syna Bożego tylko Jego Najświętsze Ciało i Krew, które oni przyjmują i oni tylko innym udzielają" . Można by zaryzykować twierdzenie, że dopiero dziś, po Soborze Watykańskim II, wybiła dla franciszkanów godzina, bo pójść za głosem Kościoła, za wskazaniami papieży znaczy dla nas spełnić wolę Założyciela, według którego powinniśmy być zawsze ulegli czcigodnej Matce Kościołowi.
