Data dodania: 2009-02-25 /
Data modyfikacji: 2009-02-25
IV. KLASYCY FRANCISZKANIZMU - FRANCISZKAŃSKA SZKOŁA DUCHOWOŚCI
Nie mielibyśmy pełnego obrazu franciszkanizmu, gdybyśmy nie uwzględnili tych, którzy zakładali pierwsze studia franciszkańskie (św. Antoni) i usystematyzowali oraz rozpracowali naszą duchowość (św. Bonawentura i J. Duns Skot). To oni ustalili linie fundamentalne franciszkańskiej teologii duchowości, a tym samym stali się wychowawcami, nauczycielami i mistrzami franciszkanizmu.
1. Św. Antoni z Padwy jako autor duchowości
a) Życie i dzieła świętego
Urodził się około 1190 roku w Lizbonie, jako syn dobrej i szlachetnej rodziny. Na chrzcie otrzymał imię Fernando. W wieku dwudziestu lat wstępuje do opactwa św. Wincentego u kanoników regularnych św. Augustyna na peryferiach Lizbony. Jest faktem stwierdzonym, że Antoni został wyświęcony na kapłana w Koimbrze przed rokiem 1220, w każdym razie przed wstąpieniem do franciszkanów. Do zakonu św. Franciszka wstąpił kierowany pragnieniem męczeństwa za wiarę, pobudzony do tego wiadomością o męczeńskiej śmierci pięciu męczenników franciszkańskich w Maroku, zamordowanych 16 stycznia 1220 roku. Wstępując do franciszkanów przyjął imię Antoni i natychmiast otrzymał pozwolenie udania się na misje do niewiernych w Maroku. W Maroku Antoni ciężko zachorował i na wiosnę 1221 roku wraca do Europy, a w maju tego samego roku Antoni uczestniczy w kapitule generalnej w Asyżu. Przy tej okazji Antoni spotyka po raz pierwszy św. Franciszka. Przełożony prowincji Romanii, zwanej bolońską, skierowuje go do pustelni w Montepaulo, koło Forli, aby prowadził życie surowej ascezy, pokuty i studium Pisma świętego. Zaproszony niespodziewanie do wygłoszenia przemówienia z okazji święceń kapłańskich w Forli w 1222 roku Antoni ujawnia ukryty w sobie skarb wiedzy i mądrości. Konsekwencją tego było opuszczenie eremu i podjęcie życia czynnego w kaznodziejstwie, nauczaniu i rządzeniu braćmi oraz w pracy pisarskiej. Przez trzy lata jest prowincjałem wielkiej prowincji Romanii. Jednocześnie udziela się jako kaznodzieja i pisze swoje Sermones, najpierw niedzielne, a potem dotyczące świętych. Umiera 13 czerwca 1231 roku. Kanonizował go papież Grzegorz IX w Spoleto 30 maja 1232 roku, niecały rok po śmierci . W obecnej bazylice w Padwie spoczywa od 1263 roku. Jest świętym i wielkim cudotwórcą, czczonym również jako doktor Kościoła.
b) Duchowość św. Antoniego
Jako doktor Zakonu i Kościoła św. Antoni słynie świętością życia i prawowiernością nauki. Już przez św. Franciszka i pierwsze pokolenie franciszkańskie był uważany za jednego z najdoskonalszych realizatorów ideału ewangelicznego i franciszkańskiego. Jak wiemy, św. Franciszek darzył go zaufaniem, nazywając go swoim biskupem . Później św. Bernardyn ze Sieny, inny doskonały naśladowca św. Franciszka, mówiąc o św. Antonim i wspominając szczególnie o tytule "biskup" nadanym mu przez św. Fundatora, powiedział: "(...) sanctus Antonius fuit magis fidus socius, quem habuerit sanctus Franciscus" .
Znamy początki augustiańskie Antoniego: był kanonikiem regularnym św. Augustyna, uczniem szkoły augustiańskowiktoryńskiej, od początku nastawiony na życie zakonne bardziej kontemplacyjne niż aktywne lub apostolskie. Taka formacja, szczególnie zależność doktrynalna od Augustyna i wiktorynów, nie mogła być przeszkodą do zrozumienia i realizowania duchowości franciszkańskiej. On, dusza augustyńska, posiadał cudowne pokrewieństwo z duchem św. Franciszka i jego zakonu. Wiemy, że szkoła filozoficzna, teologiczna i duchowa franciszkańska staje się najwierniejszą kontynuatorką średniowiecznego augustynizmu. św. Antoni jawi się nam jako owoc szczęśliwej symbiozy augustynizmu i franciszkanizmu: pierwszego przez formację, a drugiego z natury.
Jedynym źródłem doktryny teologicznej i duchowej Antoniego są jego kazania. Jako kaznodzieja ludowy był świadom, że jego słuchacze są w większości ludźmi, którzy powinni przejść ze stanu grzechu do stanu łaski; zlikwidować wady i wejść na drogę praktykowania cnót. Wśród nich prym wiedzie miłość, "zwornik wszystkich cnót" i istota doskonałości. Cnotami najczęściej zalecanymi przez św. Antoniego są te, które najwyraźniej jaśnieją w Chrystusie jako człowieku, a które są przeciwieństwem wad głównych: pokora, ubóstwo, czystość, pokuta .
Dzięki głębokiej wiedzy o życiu kontemplacyjnym, czynnym i kontemplacyjnoczynnym, a zwłaszcza z racji ducha modlitwy, a przeto kontemplacji, Antoni został zaliczony do największych autorów mistycznych, jako łącznik między wiktorynami i wielkimi scholastykami, aż do św. Jana od Krzyża. Bardziej cenił życie kontemplacyjne niż aktywne, ale ponad jedno i drugie stawiał apostolskie, zwane mieszanym, które ma fundament w kontemplacji .
2. Św. Bonawentura i jego wkład do duchowości
a) Życie
Imię Bonawentura figuruje wśród najznakomitszych w historii Kościoła trzynastego wieku - jako przyjaciel i współpracownik kilku papieży, a w historii zakonu w zakresie teologii i duchowości jest bez wątpienia najsławniejszy. Usystematyzował i rozpracował naszą duchowość, a jako święty rządca zakonu sam ją praktykował i wdrażał innych w praktykę tej duchowości.
Urodził się w Bagnoregio około roku 1217. Mając dwadzieścia pięć lat jako magister artium, w 1243 roku wstępuje do franciszkanów . Potem studiuje teologię i w 1248 roku naucza jako bakałarz biblijny. Jego mistrzami byli pierwsi doktorzy franciszkańscy w Paryżu: Aleksander z Hales, Jan de la Rochelle, Odo Rigaldi. Około roku 1254 zdobywa licencjat z teologii i rozpoczyna wyjaśniać Piotra Lombarda. W lutym 1257 roku Bonawentura kończy nauczanie, bo zostaje wybrany generałem zakonu, mając zaledwie czterdzieści lat. Jako generał okazał się Bonawentura nie tylko wybitnym administratorem, ale prawdziwym wychowawcą braci, dla których pisze dzieła ascetyczne i mistyczne, jak również dwie biografie św. Franciszka. Nominacja Bonawentury na kardynała, a potem jego prace na Soborze Lyońskim II (1274) skłoniły go do rezygnacji ze stanowiska generała. Umarł w nocy z 14 na 15 lipca 1274 roku w Lyonie, opłakiwany przez całe chrzęścijaństwo.
b) Pisma
Wielki wpływ i autorytet zawdzięcza Bonawentura swym licznym dziełom, przez które ukształtował swoją szkołę i pozyskał wielu uczniów. Ojcowie z Quaracchi wydali Opera omnia Bonawentury w latach 1882-1902; obejmują one 10 tomów. Najważniejszy dla duchowości jest tom ósmy , który zawiera wszystkie pisma mistyczne Bonawentury oraz te, które dotyczą zakonu - w sumie 24. Oto zasadnicze:
De triplici via - traktuje o medytacji, modlitwie i kontemplacji.
Soliloquium de quattuor mentalibus exercitiis - dialog między duszą i człowiekiem wewnętrznym.
Lignum vitae - zawiera 48 medytacji na temat życia i śmierci Jezusa; przyczyniło się bardzo do rozpowszechnienia kultu człowieczeństwa cierpiącego Chrystusa.
De sex alis Seraphim - czyli o sześciu cnotach, które powinni posiadać przełożeni: sprawiedliwość, współczucie, cierpliwość, przykład życia, szanowanie cudzych tajemnic i modlitwa.
Vitis mystica - przedstawia Chrystusa jako winorośl.
Expositio regulae i Regula novitiorum - dotyczą życia franciszkańskiego w szczególności.
c) Bonawenturianizm
Zanim przejdziemy do analizy doktryny ascetycznej i mistycznej św. Bonawentury, będzie rzeczą pożyteczną wyjaśnienie tego pojęcia. W nowszych czasach wydobyto na światło dzienne prawdziwe znaczenie św. Bonawentury, jego naukę, jego pozycję w historii teologii katolickiej i duchowości, zwłaszcza w relacji do św. Tomasza. Jest nie
porozumieniem przeciwstawiać Bonawenturę Tomaszowi. Oni reprezentują dwie pozycje odmienne, ale to nie znaczy, że przeciwne. Wszelako słusznie mówi się o bonawenturianizmie i o tomizmie.
Bonawenturianizm oznacza, że Bonawentura jako filozof i teolog miał swoje źródła, były to źródła szczególnie augustyńskie; wielkie więc problemy teologiczne i filozoficzne rozwiązywał we właściwy sobie sposób oraz wypracował swoją własną syntezę, równocześnie filozoficzną i teologicznomistyczną. Bonawentura jest osobowością złożoną: filozofem, teologiem dogmatycznym i mistykiem. Wśród źródeł syntezy bonawenturiańskiej przeważa św. Augustyn, tak jak nauczył się doceniać go w szkole Aleksandra z Hales. Augustyn jest dla niego największym autorytetem wśród filozofów i teologów. Platon był człowiekiem mądrości, Arystoteles wiedzy, ale Augustynowi została dana mądrość i wiedza w Duchu Świętym. Idea fundamentalna Bonawentury jest następująca: po Objawieniu Jezusa Chrystusa w odpowiedzi na trudne problemy życia nie można odłączyć rozumu od wiary, ani w teorii, a tym mniej w praktyce. Dlatego nie uważa filozofii za autonomiczną i samowystarczalną w relacji do Objawienia.
d) Duchowość bonawenturiańska
Św. Bonawentura jest przede wszystkim mistykiem, co więcej, "księciem mistyki", jak go określił Leon XIII. Zasłużył na taki tytuł i uznanie z racji dzieł traktujących o nauce mistycznej zawierających oryginalne koncepcje, jak trzy drogi do doskonałości (oczyszczenia, oświecenia i zjednoczenia), środki i cele tych dróg, kontemplacja, relacja do stworzeń oraz rozważania o męce Chrystusa. Ponadto on sam osiągnął szczyty przeżyć mistycznych.
Nauka teologiczna według Bonawentury jest równocześnie spekulatywna (dogmatyka), praktyczna (moralna) i kontemplacyjna lub mistyczna albo sapiencjalna. Ta trzecia część teologii obejmuje równocześnie wiedzę i afekt; nazywa się ona mądrością i zasadniczym jej celem jest: ut boni framus (postęp w dobrym) .
Określając bliżej teologię mistyczną Bonawentura mówi, że naucza ona człowieka dróg i środków, które go prowadzą do nadzwyczajnego zjednoczenia lub do miłości ekstatycznej. Celem całej aktywności ascetycznej jest miłość ekstatyczna lub kontemplacja wlana, którą normalnie porównuje się z doskonałością; proces, który do niej prowadzi, przebiega w trzech etapach (droga oczyszczenia, oświecenia, zjednoczenia), a owocami są: pokój, prawda i miłość.
Chrześcijanin obdarowany zdolnościami naturalnymi i nadprzyrodzonymi i wykorzystując je maksymalnie, może przejść ze stanu początkujących do postępujących, a wreszcie doskonałych; może osiągnąć szczyt doskonałości chrześcijańskiej, czyli kontemplację wlaną, sapiencjalną, doskonałą. Droga, która prowadzi do pełnej doskonałości, jest zawsze potrójna: oczyszczenia, oświecenia i zjednoczenia. Tym drogom są wspólne trzy podstawowe ćwiczenia: rozmyślanie z czytaniem, modlitwa i kontemplacja - na każdej drodze zmieniają one aspekt i nabierają odpowiedniej doniosłości .
Miłość jest korzeniem, formą, celem, dopełnieniem i węzłem wszelkiej doskonałości chrześcijańskiej. Doskonałość ma trzy stopnie: najniższy polega na zachowaniu przykazań, średni polega na wypełnieniu rad ewangelicznych, najwyższy polega na radości z doznawania słodyczy wiecznych. Pierwsza jest doskonałością względną, a prawdziwa perfectio evangelica jest druga - średnia. Elementami tej doskonałości są trzy rady ewangeliczne, z których na pierwsze miejsce Bonawentura wysuwa ubóstwo, jako radę. zasadniczą, główny fundament i najwznioślejszą podstawę . Nasze wyrzeczenie bowiem zaczyna się od dóbr ziemskich przygotowując nas do kontemplacji, realizuje się następnie w umartwieniu ciała i kończy się na posłuszeństwie, które nadaje doskonałości ewangelicznej najwyższe i najszlachetniejsze dopełnienie .
3. Jan Duns Skot w relacji do duchowości franciszkańskiej
Można zapytać: w jakiej relacji do duchowości franciszkańskiej pozostaje Jan Duns Skot, wielki metafizyk i teolog spekulatywny, jeden z największych uczonych franciszkańskich? Czy po św. Bonawenturze można było jeszcze coś istotnego dodać do nauki duchowości franciszkańskiej, praktycznej i teologicznej? Uwzględniając fakt, że. duchowość jest przedmiotem nauki z odpowiednimi zasadami teoretycznymi i metodą, należy uznać wkład Skota do nauki o duchowości franciszkańskiej. Charakterystyczną cechą pobożności Franciszka wydobytej z Ewangelii jest chrystocentryzm. Pobożność chrystocentryczna znalazła swego obrońcę i teoretyka w św. Bonawenturze. Natomiast Duns Skot ze swoją "metafizyką miłości objawionej" dopełnił syntezy życia i nauki franciszkańskiej duchowości. Stąd Bonawentura, praktyczny mistyk, zostaje uzupełniony myślą teoretyczną i wnikliwością Jana Dunsa Skota.
a) Życie i dzieła
Napisano wiele nieprawdopodobnych rzeczy na temat życia Jana Dunsa Skota, aż do zanegowania jego istnienia w ogóle. Urodził się w 1265 roku w rodzinie Duns w hrabstwie szkockim Roxbourg i dlatego nazwany po prostu Scotus. Jan jest jego imieniem chrzestnym. Do zakonu franciszkańskiego wstąpił w 1278 roku. Przez następne trzynaście lat Jan Skot otrzymał formację religijną i kulturalną i w 1291 roku został wyświęcony na kapłana. Następnie studiuje w Paryżu pod kierunkiem różnych mistrzów. W 1302 roku zostaje bakałarzem i rozpoczyna nauczać, wyjaśniając Sentencje Piotra Lombarda w studium franciszkańskim w Cambridge. W roku 1305 zostaje w Paryżu magistrem teologii. Przenosząc się, ze względów dla nas nie zawsze znanych, nauczał w Cambridge, Oxfordzie i Paryżu, a w końcu w Kolonii. Krótko przed śmiercią prowadził rzekomo w Paryżu sławną dysputę o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny. Umarł w Kolonii dosyć nagle 8 listopada 1308 roku.
Najważniejszym dziełem Skota jest Opus Oxoniense albo Ordinatio, czyli komentarz do czterech ksiąg Sentencji Piotra Lombarda, napisany i przygotowany do wydania przez samego Skota. Sławne Reportationes lub Reportata. albo Opus Parisiense są również komentarzem do Piotra Lombarda, ale napisanym przez uczniów pod kierunkiem Skota. Tekst jest jaśniejszy i bardziej zrozumiały, ale krytycznie mniej pewny. Nie ma dzieł ściśle z zakresu duchowości. Ale tam, gdzie traktuje o Chrystusie, o Najświętszej Maryi Pannie, o łasce, o miłości, tam należy szukać najbardziej oryginalnych idei odnośnie syntezy ascetycznej i mistycznej: Bóg w swoim działaniu ab intra (wewnątrz) i ab extra (na zewnątrz); Jezus Chrystus jako najdoskonalsze i pierwsze dzieło Boga; całe stworzenie rozumne i nierozumne odnowione przez odkupieńcze dzieło Chrystusa.
b) Skotyzm - zasadnicze idee
Z nauk filozoficznych najbardziej charakterystycznych dla Skota najgłębszy wpływ na doktrynę teologiczną miał tak zwany woluntaryzm. W tym względzie znajduje się on na tradycyjnej linii platońskoaugustyniańskiej, właściwej wszystkim mistrzom franciszkańskim i synom św. Franciszka, który przedkładał życie i działanie nad wiedzę i spekulację. Źródła i racje woluntaryzmu przede wszystkim wynikają z nastawienia praktycznego na wzór św. Franciszka; następnie idą w parze z jego następującymi koncepcjami metafizycznymi: pierwszeństwo dobra nad prawdą, woli nad intelektem, życia nad teorią; ale przede wszystkim woluntaryzm to metoda myślenia, jako wybór punktu widzenia, który wydaje się płodniejszy i skuteczniejszy do zrozumienia praw i znaczenia całej rzeczywistości .
Woluntaryzm Skota filozoficzny przeniesiony w dziedzinę teologiczną zostaje wzbogacony przez niektóre prawdy objawione, a przez to Objawienie staje się dla niego bogatym i przedmiotowym źródłem. Z Objawienia Skot nauczył się, że Bóg jest przede wszystkim i z istoty swej Dobrem; przy pomocy tej prawdy usiłuje wytłumaczyć całą aktywność Boga: od życia wewnętrznego Trójcy Przenajświętszej do działalności stwórczej i odkupieńczej zewnętrznej. Odnośnie działania Boga ad extra Skot wypracowuje subtelne koncepcje, że całe stworzenie jest dziełem miłości, ponieważ Bóg, Najwyższe Dobro, miłując z konieczności siebie samego, chce, aby istniały inne byty, które z kolei będą mogły kochać Go dobrowolnie. Stąd bierze się nauka o absolutnej predestynacji Chrystusa z wszystkimi jej konsekwencjami. Z Objawienia Skot nauczył się także, iż pełne zachowanie praw polega, na miłości (Mt 22, 40; Rz 13, 10), a poprzez tę prawdę doszedł do oryginalnych wyników dla naszego życia moralnego i ascetycznego, mistycznego i uszczęśliwiającego (np. że największym grzechem jest nienawiść Boga, bo jest z istoty grzechem przeciw miłości). W końcu Objawienie Boże w studium teologii ma sens jedynie wtedy, jeżeli daje wiedzę praktyczną, której celem jest miłość .
c) Wkład do duchowości franciszkańskiej
Istota tego wkładu do duchowości franciszkańskiej zawiera się w pojęciu chrystocentryzmu Skota: odwieczne przeznaczenie Słowa Wcielonego stanowi punkt odniesienia wszystkich dzieł Boga na zewnątrz (ad extra), tak że można mówić o absolutnym i powszechnym prymacie Chrystusa w stosunku do wszystkich stworzeń. Chrystus jest racją istnienia reszty stworzenia, niewidzialnego i widzialnego, tak w dziedzinie ducha, jak i materii. Na stopniu najniższym drabiny stworzeń znajduje się świat nierozumny, dany na służbę człowieka. Duns Skot, powołując się zawsze na św. Pawła, często powtarza twierdzenie, że świat widzialny jest stworzony dla człowieka; następnie, powołując się również na św. Franciszka, mówi, że świat stworzony zobowiązuje nas do wzajemnej wdzięcznej miłości.
Człowiek ze swej strony wraca do Boga, aż do zjednoczenia się z Nim przez Chrystusa pośrednika, który stał się najdoskonalszym wielbicielem Boga i najdoskonalszym Odkupicielem. Wcielenie razem z Odkupieniem stanowi punkt odniesienia dwóch epok: stworzenia i odnowienia. Dlatego Chrystus pozostaje rzeczywiście centrum ludzkiej historii
