Kalwaria (Calvaria – łac. odpowiednik hebr. Golgota – to znaczy czaszka) – zespół kościołów lub kaplic symbolizujących stacje Męki Pańskiej, zakładany zazwyczaj na wzgórzach, tak by przypominał swym położeniem Jerozolimę.

W Pakości, miejscowości niedaleko Inowrocławia, znajduje się najstarsza, po sławnej Zebrzydowskiej (tej w pobliżu Wadowic), kalwaria w Polsce. Powstała, jak tamta w XVII w.,w czasach kontrreformacji. Jej budowniczy ks. Wojciech Kęsicki pierwszą drogę krzyżową po swej Kalwarii poprowadził wiosną 1628 roku.

Układ przestrzenny Kalwarii Pakoskiej nawiązuje bezpośrednio do wzorca stworzonego przez Christiana Adrichomiusa a zawartego w dziele Urbis Hierosolymae quemadmodum ea Christi tempore floruit, et suburbanorum eiusbreuis descriptio. De locis item quae Iesu Christi & sanctorum passione ac gestis nobilitata sunt, aliarumque insigniorum historiarum breuis commentarius, opublikowanym w 1584 roku. Adrichomius przedstawił w nim Jerozolimę a na jej tle ukazał Mękę Pańską.

Nieprzypadkowo w Kalwarii Pakoskiej znajdujemy bezpośrednie odniesienia do sytuacji przestrzennej i krajobrazowej Jerozolimy: wzgórze przy drodze do Inowrocławia to Góra Oliwna, wzgórze Ludkowskie to Golgota (Kalwaria), Noteć to Cedron, odnajdujemy również civitas interior z Pałacem Piłata, secunda civitas z Pałacem Heroda, a także górę Syjon na południu.
Dodatkowym, a zarazem ogromnym atutem Kalwarii Pakoskiej jest jej harmonijne wkomponowanie w krajobraz przyrodniczy.

Kalwaria Wejherowska to kompleks 26 kapliczek, rozlokowanych na morenowych wzgórzach, zbudowany w XVII w.

Jest ona perłą architektury sakralnej Polski Północnej i obok Kalwarii Zebrzydowskiej i Pakoskiej jest najstarszym sanktuarium Męki Pańskiej w Polsce!
Kalwaria Wejherowska tworzy wspólnie z zabudową miejską Wejherowa i zespołem pałacowo – parkowym, jednolity kompleks o dużych walorach krajobrazowo-przestrzennych. Jest jednym z trzech najwybitniejszych tego rodzaju założeń w Polsce.
Kalwaria Wejherowska nazywana jest Świętymi Górami czy też Kaszubską Jerozolimą. Dla mieszkańców Polski Północnej jest tym, czym dla mieszkańców południa jest Kalwaria Zebrzydowska.
Swoją największą fundację – Kalwarię Wejherowską – Jakub Wejher (także założyciel miasta) rozpoczął od wytyczenia dróżek kalwaryjskich i wyznaczenia miejsc pod budowę 26 barokowych – manierystycznych kaplic. Budowę rozpoczęto w 1649 roku, zakończono w 1666 roku. Niepotwierdzona naukowo informacja głosi, że odległości pomiędzy poszczególnymi kaplicami równe są odległościom poszczególnych etapów męczeńskiej drogi, jaką przebył Chrystus w Jerozolimie (odległości były mierzone krokami). Pod każdą z kaplic znajduje się garść ziemi pochodzącą z Jerozolimy. Wzgórzom Kalwarii Wejherowskiej nadano biblijne nazwy: Góra Oliwna, Syjon, Golgota.
Architekturę kaplic umiejętnie wkomponowano w pejzaż; oba te elementy (natura i architektura) doskonale się harmonizują i wzajemnie się uzupełniają. Tak jak w Jerozolimie płynie tutaj rzeka Cedron, kiedyś nazywana Białą. Pielgrzymi przypisują wodzie Cedronu – szczególnie przy kaplicy o tej samej nazwie – niezwykłą moc. Okoliczny las, przez który prowadzi Droga Krzyżowa tworzą drzewa rodzime, typowe dla kaszubskiego krajobrazu.
Pierwsze pielgrzymki zaczęły przybywać do Wejherowa pod koniec XVII wieku.
W roku 1678 papież Innocenty XI wydał specjalne Breve, w którym zawarł wieczystą ważność uzyskiwanych na Kalwarii Wejherowskiej odpustów zupełnych.
Opiekę nad Kalwarią sprawują OO. Franciszkanie, których do naszego miasta sprowadził sam Jakub Wejher w 1647 roku, a funkcję kustosza Kalwarii pełni zawsze Gwardian Klasztoru. OO. Franciszkanie chętnie dzielą się swoją wiedzą o Kaszubskiej Jerozolimie z odwiedzającymi ją turystami.